Dziwne wojny: Wojna dziesięciodniowa

Wojna dziesięciodniowa zwana w Słowenii Desetdnevna vojna lub wojną o niepodległość (Slovenska osamosvojitvena vojna) była konfliktem zbrojnym pomiędzy rodzącą się Republiką Słowenii a upadającą Jugosławią.

We wczesnym średniowieczu Słoweńcy mieli własne państwa: Karantanię i Krainę. Następnie Słoweńcy znajdowali się pod panowaniem obcych władców aż do 1918 roku.

20 lipca 1917 roku podpisano deklarację z Korfu, stanowiącą akt założycielski Jugosławii. Przedstawiciele południowych Słowian z monarchii habsburskiej oraz Serbii oświadczyli w niej, że zjednoczony naród Serbów, Chorwatów i Słoweńców utworzy wspólne państwo południowosłowiańskie. Po zakończeniu I wojny światowej serbski książę regent Aleksander Karađorđević (1888–1934) uroczyście ogłosił 1 grudnia 1918 roku powstanie państwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (SHS). W maju 1919 roku południowosłowiańskie królestwo zostało uznane na mocy prawa międzynarodowego podczas konferencji pokojowej w Paryżu. W 1929 roku przemianowano je na Jugosławię (od południowosłowiańskiego jug oznaczającego południe).

W 1941 roku nazistowskie Niemcy zajęły Jugosławię w krótkiej kampanii, przy minimalnych stratach, jednak okupacja Bałkanów była dla nichbardzo kosztowna, a to ze względu na ogromną partyzantkę, która w swoim apogeum liczyła około 800 000 ludzi.

Chociaż w 1943 roku alianci oficjalnie uznali komunistę Josipa Bros Tito (1892–1980) za sojusznika, ani Józef Stalin (1878–1953), ani mocarstwa zachodnie nie udzieliły mu znaczącej pomocy wojskowej. Pod koniec wojny żadna jednak siła polityczna nie miała już wystarczającej wiarygodności, autorytetu i władzy, aby podważyć przywództwo Tito w przyszłej Jugosławii.

Od samego początku Tito postrzegał walkę o wyzwolenie narodu jako motor napędzający rewolucję socjalistyczną. W listopadzie 1943 roku, kiedy nazistowski Wehrmacht znalazł się już pod znaczną presją militarną również w Jugosławii, Antyfaszystowska Rada Wyzwolenia Ludowego Jugosławii, rodzaj parlamentu partyzanckiego, podjęła w bośniackim Jajce decyzję o odbudowie Jugosławii po zakończeniu wojny jako socjalistycznej republiki federalnej równoprawnych narodów. W ostatnich miesiącach wojny partyzanci systematycznie rozliczali się z oddziałami kolaborantów i antykomunistycznymi „bandami”. Dziesiątki tysięcy osób zostało skazanych przez sądy doraźne jako zbrodniarze wojenni i straconych. Kiedy w listopadzie 1945 roku odbyły się pierwsze wybory, które trudno nazwać wolnymi i uczciwymi, Front Ludowy Tity uzyskał przeważającą większość głosów. 29 listopada 1945 roku parlament ogłosił powstanie republiki.

Słowenia w Socjalistycznej Federacyjnej Republice Jugosławii

Słowenia jest krajem górzystym i wyżynnym przecinanym przez dwie duże rzeki – Sawę oraz Drawę. Dzisiejszą Republikę Słowenii zamieszkuje około 2 000 000 mieszkańców, wśród których znaczną większość (ponad 83%) stanowią Słoweńcy. Reszta to mniejszości, takie jak Serbowie, Chorwaci, Węgrzy czy Włosi. 

Słowenia, która stopniowo stała się najbardziej liberalną republiką jugosłowiańską, a przy tym była także najbardziej rozwiniętym gospodarczo i najbogatszym jej regionem, położona była w północno-zachodniej części kraju. Co ważne obszar ten był w przeciwieństwie do innych w Jugosławii bardzo jednorodny narodowościowo. Jedyną republiką jugosłowiańską z jaką graniczyła Słowenia była Chorwacja.

Armia Jugosławii liczyła tymczasem około 180 000 żołnierzy armii czynnej oraz 510 000 rezerwistów. Jej uzbrojenie składało się z ponad 4 000 czołgów i transporterów opancerzonych, prawie 20 000 różnego typu artylerii, 1 000 wyrzutni rakietowych i tysięcy innych systemów rakietowych i przeciwlotniczych. Marynarka wojenna miała 11 okrętów podwodnych, 4 fregaty oraz kutry i okręty rakietowe, a lotnictwo 455 maszyn bojowych i prawie 200 śmigłowców.  

Droga do niepodległości

Przełomową datą w historii Jugosławii była śmierć jej twórcy Josipa Bros Tito w 1980 roku, która zapoczątkowała powolny proces rozpadu, dotąd trzymanej żelazna ręką federacji. Zaczęły pojawiać się coraz mocniejsze nacjonalizmy, w czym brylowali Serbowie. Sytuacja gospodarczo systematycznie pogarszała się, czego symbolem stało się liczące 400 000 000 dinarów (dzisiaj to około pół miliarda euro) zadłużenie koncernu żywieniowego Agrokomec z siedzibą w Velika Kladusa, które pociągnęło za sobą kryzys systemu bankowego w całej Jugosławii.

W marcu 1989 roku nowelizacja konstytucji jugosłowiańskiej przyniosła zniesienie autonomii Kosowa oraz Wojwodiny, co wywołało niezadowolenie w wielu republikach jugosłowiańskich, pogłębianie przez sytuacje gospodarczą. Słowenia odpowiedzialna była za ok. 35% łącznej krajowej produkcji przemysłowej i ok. 25% całego eksportu, co jednak nie przekładało się na lepszy los jej ludności. W 1989 roku władze słoweńskie przeprowadziły nieoficjalne referendum, w którym aż 98% oddanych głosów opowiadało się za uniezależnieniem się od Jugosławii, która miała zostać przekształcona w konfederacje wolnych krajów związkowych. Wspólna polityka miała dotyczyć spraw militarnych i polityki zagranicznej. Kraje połączone zostać miały wspólną unią celną. Wzorem dla polityków Słoweńskich była Republika Federalna Niemiec, a także dzieje Bawarii, która od 1871 roku cieszyła się specjalnym statusem w Niemczech.

Jesienią 1989 roku Chorwacja oraz Słowenia zdecydowały się na umożliwienie działalności politycznych organizacji nie związanych z komunizmem. Spowodowało to, że w Słowenii dość szybko dominującą organizacją polityczną stało się DEMOS czyli Demokratyczna Opozycja Słowenii, w skład której wchodziły liczne mniejsze partie opozycyjno-demokratyczne, takie jak Liberalna Demokracja Słowenii czy Słoweńska Partia Ludowa. Przedstawicieli Demos dążyli do uzyskania niepodległości i rozpoczęcia procesu integracji z resztą Europy. W kwietniu 1990 roku w wyborach parlamentarnych zdecydowanym zwycięzcą została Demos, zdobywając ponad 50% głosów. Komuniści zaś zdobyli zaledwie 17% głosów. Jednocześnie wybrany został nowy przewodniczący prezydium Socjalistycznej Republiki Słowenii, którym został Milan Kučan (ur. 1941).

Rząd federalny Jugosławii w Belgradzie (szczególnie niezadowoleni byli Serbowie, którzy dominowali w Jugosłowiańskiej Armii Ludowej) odebrał działania tak Słowenii jak i Chorwacji jako wymierzone w integralność państwa. Rozpoczęto rozbrajanie ochotniczej rezerwowej formacji paramilitarnej – Słoweńskiej Obrony Terytorialnej. W tym czasie na terytorium Słowenii stacjonowały oddziały 5. Okręgu Wojskowego w sile około 35 000 żołnierzy i pracowników cywilnych oraz 115 czołgów, 82 transporterów opancerzonych oraz bojowych wozów piechoty, kilkudziesięciu zestawów dział samobieżnych i artylerii holowanej, a także około 20 samolotów myśliwsko-bombowych i 24 śmigłowce.

Władze Słowenii widząc działania Jugosławii rozpoczęły przygotowania do wzmocnienia Obrony Terytorialnej i policji słoweńskiej. W razie wybuchu wojny dowództwo nad siłami obronnymi miało przejęć Prezydium Republiki Słowenii. Zorganizowano także sztab do spraw koordynacji operacji specjalnych pod dowództwem ministra obrony Janeza Janša (ur. 1958), którego zadaniem miało być koordynowanie zadań pomiędzy policją a słoweńskimi ochotnikami.

23 maja 1991 roku na terenie ośrodka szkoleniowego w Mariborze doszło do pierwszego starcia pomiędzy garnizonem jugosłowiańskim a członkami Słoweńskiej Obrony Terytorialnej. W jego wyniku śmierć poniósł jeden Słoweniec, który zginął pod kołami transportera opancerzonego. Wydarzenie to doprowadziło napięcia pomiędzy Słowenią a Jugosławią na skraj przepaści.

25 czerwca 1991 ogłoszono deklarację suwerenności, która pod nazwą Deklaracji suwerenności państwowej Republiki Słowenii przyjęta została przez parlament kraju 2 lipca 1990 roku. Podobnie postąpił parlament Chorwacji. Było to jednoznaczne z ogłoszeniem niepodległości. Rząd jugosłowiański uznał deklaracje Słowenii za nielegalną próbę secesji. Warto zaznaczyć, że wcześniej Słowenia nie miała za sobą żadnych tradycji państwowotwórczych.

Bitwa graniczna (27.06.1991–28.08.1991)

27 czerwca Jugosłowiańska Armia Narodowa (JNA) podjęła działania zbrojne na terenie Słowenii. Jej siły składały się głównie z serbskich żołnierzy garnizonów stacjonujących w Słowenii, a także sił federalnych oddelegowanych z głębi Jugosławii. Dowództwo armii jugosłowiańskiej na czele z generałem Veljko Kadijevićem (1925–2014), ministrem obrony narodowej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii, nie spodziewało się wielkiego oporu ze strony Słoweńców, dlatego do akcji wysłano jedynie część mogących brać udział w operacji sił; w sumie około 22 000 żołnierzy uzbrojonych w broń pancerną. Akcja armii jugosłowiańskiej miała mieć charakter demonstracji sił. Chodziło głównie o zajęcie przejść granicznych i odizolowanie Słowenii.

Tymczasem powołane doraźnie słoweńskie Siły Obrony Terytorialnej liczyły 35 000 ludzi, których wsparło około 10 000 policjantów (jednostki specjalne miały za zadanie walkę, natomiast policja drogowa i porządkowa miały budować blokady i pilnować porządku) podległych Ministerstwu Spraw Wewnętrznych oraz ludność cywilna. Struktura dowódcza składała się w dużej części z emerytowanych oficerów, którzy wcześniej służyli w armii jugosłowiańskiej. 

Słoweńskie siły zbrojne i policja dysponowały jedynie bronią piechoty, kilkoma działkami przeciwlotniczymi kalibru 20 mm i moździerzami kalibru 82 mm, ale nie posiadały czołgów, samolotów ani artylerii. Jako broń przeciwczołgową wykorzystywano przenośne granatniki między innymi singapurskiej produkcji typu Armbrust, a do obrony przeciwlotniczej przed samolotami lecącymi na niskich wysokościach – przenośne rakiety Strela. 

W stronę Słowenii armia jugosłowiańska wysłała z Belgradu jednostkę pancerną – najsilniejsze zgrupowanie armii kraju. Pierwszym głównym celem JNA było odcięcie Słowenii od świata zachodniego, poprzez zablokowanie przejść granicznych na granicy z Włochami. W tym celu wysłano do działania siły jugosłowiańskie z garnizonów na terenie Słowenii oraz Chorwacji, głównie z Rijeki. Zdecydowany opór ludności cywilnej, która budowała na drogach barykady doprowadził do powstrzymania niezorganizowanych działań JNA.

W nocy z 26 na 27 czerwca przejście graniczne w Metlik przekroczyła Zmotoryzowana bateria przeciwlotnicza armii jugosłowiańskiej (12 bojowych wozów opancerzonych wyposażonych w trzylufowe działa przeciwlotnicze kalibru 20 mm oraz kilka ciężarówek) i znalazła się na terytorium Słowenii.  W tym samym czasie granicę przekroczyły także bataliony pancerne, które skierowały się w stronę stolicy Słowenii w Lublanie, a także lotniska Brnik, w tym czasie obsadzonego już przez oddziały JNA. Kolumna ta natrafiła na silny opór ludności, a także oddziałów Obrony Terytorialnej, tracąc kilka pojazdów. W wymianie ognia w Trzinie utracono pojazdy łączności, co doprowadziło do rozbicia kolumny i poddania się części żołnierzy jugosłowiańskich. Wymiana ognia pomiędzy żołnierzami jugosłowiańskimi a słoweńską specjalną jednostką policyjną i obroną terytorialną kosztowała JNA 4 zabitych. Po stronie słoweńskiej zginął 1 żołnierz.

W tych krytycznych dla istnienia Słowenii chwilach ludność kraju pokazała siłę, która ich jednoczyła, gdy tymczasem armia jugosłowiańska ukazała wszystkie swoje bolączki: niezorganizowanie, przestarzałe systemy dowodzenia, brak komunikacji, archaiczną i niepasującą do zaistniałej sytuacji taktykę, słabe wyszkolenie i brak ducha bojowego. Pojazdy JNA wyprzedziły znacznie piechotę tracą przy tym jej osłonę i stając się łatwym łupem dla obrońców, którzy stosunkowo niewielkimi środkami mogli powstrzymać czołgi i transportery opancerzone.

Wieczorem kolumna pojazdów opancerzonych JNA próbowała przedrzeć się w pobliżu wsi Rigonce, ale została zatrzymana. Dwa moździerze 82 mm przeprowadziły atak na lotnisko Cerklje, ale wcześniej większość samolotów zdołała opuścić lotnisko. Kolumna pojazdów opancerzonych i żołnierzy JNA wdała się w poważną walkę w Koseze, w wyniku której zginęło trzech żołnierzy jugosłowiańskich. Wieczorem zestrzelono dwa helikoptery, jeden nad Ig, a drugi nad Lublaną.

Słoweńcy nie dysponujący ciężkim sprzętem wojskowym starali się spowolnić ruchy armii jugosłowiańskiej. Stosowali głównie blokady dróg wiodących w głąb kraju. Setki sztuk ciężarówek czy sprzętu budowlanego tarasowało drogi utrudniając przejazd kolumnom armii jugosłowiańskiej. Szczególnie skuteczna ta taktyka okazała się na wąskich drogach górskich oraz w miastach. Wykorzystując brak inicjatywy sił jugosłowiańskich, słoweńskie Siły Obrony Terytorialnej przeszły do działań ofensywnych ruszając w kierunku zablokowanych przejść granicznych. Jednocześnie ewakuowano ludność cywilną. Słoweńcom udało się także zestrzelić jeden śmigłowiec typu Gazelle i uszkodzić kilka innych. Sukces obrony przeciwlotniczej miał wielkie znaczenie propagandowe, a dodatkowo pokazał siłom federalnym, że Słoweńcy byli przygotowani do dziań wojennych. Słoweńcom udało się także zdobyć kilka czołgów T-55, z których utworzono kompanię czołgów. Mimo olbrzymich sukcesów słoweńskich, w tym zablokowania garnizonów sił federalnych na terenie swojego kraju, Jugosłowianie zabezpieczyli większość przejść granicznych, choć w rękach Słoweńców pozostały trzy graniczące z Austrią. Problemem armii federalnej były także masowe dezercje. 27 czerwca doszło w sumie do 72 różnej wielkości potyczek, w których zginęło 4 żołnierzy JNA a 16 zostało rannych.    

W piątek 28 czerwca 1991 roku jugosłowiańskie siły zmechanizowane starały się przełamać przez barykady na drogach. Lotnictwo JNA ostrzeliwało barykady rakietami i działkami pokładowymi, zabijając 4 kierowców ciężarówek. Tymczasem siły Słoweńców za pomocą ręcznych wyrzutni rakiet ostrzeliwały kolumny JNA. Kolejne ataki lotnicze spowodowały śmierć kolejnych 6 Słoweńców.

Lotnictwo jugosłowiańskie atakowała różne cele w Słowacji: lotniska, tunele, nadajniki telewizyjne. Tymczasem Słoweńcy zajmowali przejścia graniczne – w walce o przejście graniczne Holmec zginęło dwóch policjantów i trzech żołnierzy JNA, a 91 zostało pojmanych. Ciężkie walki toczyły się o przejście Gornja Radgona.

W kolejnych potyczkach w dolinie Vipavy, na przejściu granicznym Rozna dolina, w Roznik pri Ljubljani, w Suha czy koszarach w Skofja Loka i magazynach JNA w Drulovka, Słoweńcy odnosili wiele sukcesów, niszcząc czołgi i biorąc jeńców. Dwóch austriackich dziennikarzy zostało zabitych przez Jugosłowian na lotnisku Brnik.

W walkach siły jugosłowiańskie ponosiły zaskakująco wysokie straty, a Słoweńcom udawało się zdobywać kolejne czołgi i pojazdy opancerzone. Armia jugosłowiańska znalazła się zaś w bardzo trudnym położeniu. 

W nocy z 28 na 29 czerwca w Zagrzebiu przedstawiciele Słowenii oraz Jugosławii przeprowadzili negocjacje o zawieszeniu broni i rozejmie. Rolę mediatorów przyjęły Włochy, Luksemburg oraz Holandia. Rząd jugosłowiański domagał się złożenia broni przez Obronę Terytorialną.

Faza wstrzymania walk (29.06.1991–02.07.1991)

Rozmowy między rządem federalnym a Słoweńcami doprowadziły do fazy uspokojenia i oficjalnego rozejmu, przerywanego jednak działaniami ofensywnymi Słoweńców. W tym czasie Słoweńcy budowali także barykady i zabezpieczali zajęte przejścia graniczne. W czasie walk Słoweńcom udało się unieszkodliwiać kilka dalszych pojazdów pancernych. Siły jugosłowiańskie znajdujące się na lotnisku w Brnik zostały otoczone i poddały się. 

30 czerwca w niedzielę jugosłowiańskie myśliwce weszły w przestrzeń powietrzną Słowenii z misją zbombardowania celów w głębi kraju. Atak został jednak odwołany. W tym czasie Słoweńcy odnosili kolejne sukcesy. Udało im się po raz kolejny powstrzymać ruch jugosłowiańskich kolumn pancernych oraz zając między innymi posterunek sił JNA w Nova Vas. W sumie w okresie rozejmu Słoweńcom udało się zająć kolejna przejścia graniczne.

Druga faza walk (02.07.1991–04.07.1991)

2 lipca 1991 roku wykorzystując pomyślną koniunkturę, brak koordynacji i zdecydowania jugosłowiańskiego jednostki Słoweńskiej Obrony Terytorialnej i policji oraz przy wsparciu ludności cywilnej przeszły do ofensywy, uderzając niespodziewanie na nieprzygotowane kolumny pancerne JNA w pobliżu przejść granicznych. Walki toczono z różną intensywnością w lesie Krakovski Gozd, na przejściu granicznym Gornja Radgona oraz w sztabie armii JNA w stolicy Słowenii.

Inicjatywę całkowicie przejęli Słoweńcy. Tymczasem lotnictwo jugosłowiańskie wznowiło naloty na barykady, lotnisko w Brnik oraz przekaźniki radiowe i telewizyjne. Omyłkowo dokonano także nalotu na własną kolumnę 4. Brygady Pancernej, wyposażonej w kilkadziesiąt czołgów M-84, T-55, bojowych wozów piechoty M-80 oraz transporterów M-60, zabijając przy tym 3 żołnierzy, a 19 raniąc.    

Już wieczorem 3 lipca doszło do wstępnego zawieszenia broni. W czwartek, 4 lipca, wszystkie przejścia graniczne znalazły się w rękach Słowenii. Oddziały JNA wycofywały się do Chorwacji i swoich koszar.

Do 4 lipca Słoweńcy całkowicie opanowali sytuację na terytorium swojego kraju, setki żołnierzy jugosłowiańskich skapitulowały, nie wykazując woli walki.

7 lipca 1991 roku oficjalnie przerwano działania wojenne na terenie Słowenii. Tego dnia przedstawiciele Chorwacji, Słowenii, Jugosławii i Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej podpisali porozumienie kończące wojnę dziesięciodniową. Miało to miejsce na Wyspach Briońskich u południowo-zachodnich wybrzeży półwyspu Istria na Morzy Adriatyckim. To tak zwane deklaracją Brioni porozumienie weszła w życie o północy z 7 na 8 lipca 1991 roku. Przewidywało ono trzymiesięczne zawieszenie broni, mające trwać aż do czasu całkowitego wycofania się wojsk jugosłowiańskich z terytorium Słowenii.

Skutki

W czasie dziesięciu dni trwania wojny doszło do 72 incydentów wojennych (walk, ostrzałów itd.) zginęło:

• 44 żołnierzy JNA, a 146 zostało rannych;
• 19 słoweńskich cywilów, a 182 zostało rannych;
• 8 członków Słoweńskiej Obrony Terytorialnej oraz policji;
• 12 cudzoziemców.

Wielu służących w amii jugosłowiańskiej Słoweńców zdezerterowało. Do niewoli dostało się 4693 żołnierzy JNA i 252 funkcjonariuszy policji federalnej. Słoweńcom udało się zniszczyć, uszkodzić lub skonfiskować 31 czołgów jugosłowiańskich, 22 transportery opancerzone i 6 helikopterów, a także 6787 sztuk broni piechoty, 87 sztuk artylerii i 124 sztuki broni przeciwlotniczej.

W rozpadzie Jugosławii wielkie znaczenie miały Niemcy, które odwoływały się w tym wypadku do starej koncepcji Mitteleuropy czyli politycznego i gospodarczego podporządkowania sobie krajów Międzymorza, położonych pomiędzy trzema morzami: Bałtykiem, Morzem Czarnym i Adriatykiem. Bundesnachrichtendienst (BND – Służba Informacyjna Federacji) przekazywała ogromne sumy pieniędzy na rzecz ruchów separatystycznych w Chorwacji i Słowenii. Niemieccy politycy na czele z Helmutem Kohlem (1930–2017), dążyli do stworzenia Europy Regionów, gdzie „narody” miałyby swoje własne państwa, co przeczyło wielkim bytom ponadnarodowym, takim jak Jugosławia. Niemców w działaniach wspierali przede wszystkim Austriacy. Słowenia stała się niepodległym państwem, a jako pierwsi ten fakt uznali Niemcy.

Bibliografia:

• Krzak, Andrzej: Słowenia – początek końca Jugosławii. Wojna dziesięciodniowa. [w:] – Bałkany Zachodnie – między przeszłością a przyszłością. Łódź, 2013.
• https://pl.wikipedia.org/wiki/Wojna_dziesi%C4%99ciodniowa
• https://polskieradio24.pl/artykul/1635643,wojna-dziesieciodniowa-slowenia-wywalcza-niepodleglosc
• https://www.historiawojen.pl/27-czerwca-1991-r-rozpoczela-sie-wojna-dziesieciodniowa-pomiedzy-slowenia-a-jugoslawia
• https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/256921/kleine-geschichte-jugoslawiens/
• https://bohdanpietka.wordpress.com/2017/07/19/kohl-a-rozbicie-jugoslawii/
• https://pressmania.pl/geopolityczne-tlo-wojny-w-jugoslawii-czy-niemcy-obawialy-sie-trojmorza/
• https://naszeblogi.pl/46875-niemiecka-wojna-o-europe-regionow
• http://www.slovenija2001.gov.si/10years/path/war/

Rulez260

• E-mail
|
• Więcej postów(518)