Po upadku ZSRR na obszarach postsowieckich zaczęły się liczne konflikty na tle etniczno-terytorialnym. Jeden z nich dotyczył terytorium Górskiego Karabachu, obszaru zamieszkanego w głównej części przez Ormian, ale znajdującego się w Azerbejdżanie. Wydaje się, że ostatecznie dopiero III wojna o Górski Karabach z 2023 roku zakończyła ten długoletni konflikt. Przynajmniej na jakiś czas.
Początki
Konflikt pomiędzy katolickimi Ormianami (dawna Armenia jako pierwszy kraj na świecie na początku IV wieku przyjęła chrześcijaństwo) a muzułmańskimi Azerami sięga swymi początkami około 200 lat wstecz, choć już dużo wcześniej konflikty na linii Ormanie – muzułmanie nie należały do rzadkości. Od IX wieku ormiańscy władcy zmuszeni byli do odpierania ataków ludów muzułmańskich. W XVI wieku kiedy obszarem tym władali Persowie doszło do wymieszania się Ormian z Tatarami kaukaskimi. Na początku XIX wieku region ten zamieszkany był głównie przez Azerów, którzy współżyli w pokoju z mniejszością ormiańską, jednak w wyniku dynamicznych przemian demograficznych sytuacja diametralnie się zmieniła. Pierwsze większe konflikty pomiędzy Azerami a Ormianami wybuchły w 1905 roku, jednak apogeum konfliktu w pierwszej połowie XX wieku przypadł na okres po I wojnie światowej.
Rosja carska stanowiąca władzę tego obszaru zdecydowała o zasiedleniu regionu większą ilością Ormian. Oprócz imigracji, która w przeciągu kilka dekad zmieniła demografię regionu, wpływ na sytuację miała rewolucja naftowa sprzyjająca rozwarstwieniu społecznemu, premiując przy tym Ormian, nawarstwianie się procesów nacjonalistycznych, a także polityka administracyjna najpierw carskiej Rosji, a potem Kraju Rad, co boleśnie przerwane zostało po rozpadzie ZSRR.
Górski Karbach
Górski Karbach, po azersku Dağlıq Qarabağ, a po ormiańsku Լեռնային Ղարաբաղ, to obszar geograficzny położony w Kaukazie Południowym (Mały Kaukaz), po części w Górach Karabaskich. Zajmuje północno-wschodnie zbocza Gór Karbaskich. Dominantą tego regionu jest rzeka Kura. Najwyższym szczytem regionu jest Mrav, który ma 3340 m n.p.m.
Swą nazwę wywodzi z języków oguzyjskich, a konkretnie języka tureckiego, choć prapoczątków tego określenia – bahg e siah, należy szukać już w nowoperskim, a więc językach indoirańskich. Karabach to tureckie tłumaczenie określenia perskiego (dla Persów było to określenie jednej z prowincji Armenii), które oznaczało czarny ogród. Oprócz nazwy tureckiej funkcjonuje także nazwa ormiańska – Artsakh (Arcach) wywodząca się od słowa Sartsakh – góra porośnięta lasem.
Na nizinach otaczających rzekę Kura występują stepy. Podnóże Góra Karbaskich porośnięte jest lasami dębowymi, grabowymi oraz buczynami. Wyżej występują lasy brzozowe oraz łąki typu alpejskiego.
Górski Karbach (11 458 km2), mimo że formalnie należał do Azerbejdżanu zamieszkany był w 2015 roku przez ponad 150 000 osób, w przeważającej większości Ormian wyznających katolicyzm. Jego nieformalną stolicą była Stepanakerta, a obszar ten graniczył od zachodu z Armenią, od wschodu z Azerbejdżanem, a od południa z Iranem.
Według badań archeologicznych obszar Gór Karbaskich był jednym z najwcześniej zasiedlonych terenów Euroazji. W VI wieku p.n.e. znalazł się on w Imperium Perskim stworzonym przez Cyrusa II Wielkiego, a od 189 roku p.n.e. do około 390 roku n.e. wchodził w skład prowincji Arcach, należącej do Wielkiej Armenii, a następnie Albanii Kaukaskiej. W owym czasie dzięki misji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego większość ludności tego wtedy gęsto zaludnionego obszaru stała się chrześcijanami. Po upadku Persji i jej podboju przez Arabów, islam oraz chrześcijaństwo zaczęły się powoli przenikać, co powodowało opory części Ormian, a w szczególności lokalnych władyków zwanych melikami. Mimo zmieniających się kolei losu, mieszkańcy Gór Karbaskich zachowali sporą niezależność, potwierdzoną w 1603 roku przez szacha Persji z dynastii Safawidów Abbasa I Wielkiego (1571–1628). W XVI na tereny powróciła odbudowana Persja, a region Górskiego Karbachu podzielony został na pięć melikdomów czyli udzielnych księstw.
W 1724 roku na mocy ugody pomiędzy Imperium Osmańskim a carską Rosją obszar Persji podzielony został między te dwa państwa. W ten sposób Arcach znalazł się na terytorium osmańskim. W późniejszym czasie jednak Górski Karbach stał się areną wielu konfliktów pomiędzy Persami, którzy utworzyli Chanat Karbaski, Rosjanami a Turkami. Ostatecznie w traktacie z Gulistanu z 1813 roku Persja oficjalnie przekazała obszar Chanatu Karabachskiego Imperium Rosyjskiemu. W czasie panowania carskiego na tym terenie rozpoczęła się wzmożona akcja osiedleńcza Ormian, natomiast muzułmańscy Azerowie, Kurdowie oraz Lezginowie zaczęli emigrować.
W czasie I wojny światowej na Kaukazie trwały walki pomiędzy Imperium rosyjskim a Imperium osmańskim. W kwietniu 1918 roku kaukaskie narody czyli Gruzini, Ormianie i Azerowie utworzyły Zakaukaską Demokratyczną Republikę Federacyjną, a już w kolejnym miesiącu trzy odrębne kraje: Gruzję, Armenię oraz Azerbejdżan.
Po zakończeniu wojny siły brytyjskie, które stacjonowały w tym czasie na Kaukazie, przekazały sporne terytoria Azerbejdżanowi. Anglikami kierowała chęć zapewnienia sobie możliwości łatwego dostępu do złóż ropy naftowej w basenie Morza Kaspijskiego. Zwierzchność Azerów została potwierdzona, mimo protestów tak Gruzinów jak i Ormian, w 1920 roku w czasie konferencji pokojowej w Paryżu. Mocarstwa Ententy potwierdziły także prawa Ormian z Górskiego Karbachu do autonomii narodowo-kulturalnej oraz terytorialnej.
Pomimo to, Ormianie z Górskiego Karbachu w tym samym roku powstali zbrojnie przeciwko Azerom. Wojska Armenii czynnie wspierali swoich rodaków, w związku z czym Baku skierowało do Arcah większość swojej armii. Bolszewicy widząc dla siebie szansę zaatakowali Azerbejdżan i na zajętych terytoriach utworzyli Azerbejdżańską Socjalistyczną Republikę Radziecką. Wkrótce potem podobna republika powstała w Armenii.
Nowe bolszewickie władze w Baku i Erywaniu zdecydowały się o pozostawieniu Górskiego Karbachu oraz Nachiczewanu w ramach Azerbedżańskiej SRR, zaś pod koniec 1920 roku Armeńska SRR otrzymała obszar Zangezaru. Trzy lata później Górski Karbach stał się Nagorno-Karabachskim Obwodem Autonomicznym.
Przez kolejne dziesięciolecia konflikt pomiędzy Ormianami a Azerami tlił się jedynie, aż do osłabienia ZSRR. Pod koniec lat 80. XX wieku, kiedy polityczno-gospodarcza rola Związku Radzieckiego znacznie osłabła, odżyły nadzieje na połączenie Górskiego Karbachu z Armenią.
W latach 1987 oraz 1988 w regionie doszło do zamieszek na tle etnicznym. W lutym 1988 roku w azerskim mieście Sumgait do pogromu miejscowych Ormian. Liczba ofiar do dzisiaj pozostaje sporna. Według niektórych raportów zginęło 33 cywilów i ośmiu żołnierzy, a kolejne 150 osób zostało poważnie rannych. Inne raporty szacowały liczbę ormiańskich ofiar na znacznie wyższą. Towarzystwo na rzecz Zagrożonych Narodów opublikowało listę 52 ormiańskich ofiar, z których 47 zostało zamordowanych. Cztery zostały wymienione jako umierające, a jedna jako hospitalizowana. Pracownicy organizacji twierdzili, że istniały jeszcze obszerniejsze listy i że podczas pogromu w Sumgait wydano ponad 500 aktów zgonu.
Na przełomie 1987 i 1988 roku w Górskim Karbachu zaczął działać Komitet Karbach, którego celem stało się oderwanie regionu od Azerbejdżanu i przyłączenie go wraz z Armawirem, Gandżą, Nachiczewanem, Geranbojem, Achalkalakilem oraz częścią Turcji do Armenii.
W lutym 1988 roku 20. Zgromadzenie Delegatów Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego opowiedziało się za przyłączeniem regionu do Armenii, na co nie zgodzili się Azerowie. Mediacją w tym wypadku zajęła się Rada Najwyższa ZSRR, która powołując się na Artykuł 78 radzieckiej konstytucji nie zezwoliła na zmiany terytorialne i ustanowiła swoje pełnomocnictwa w regionie. W tym czasie ormiańskie bojówki zaczęły wypędzać Azerów z obszaru Karbachu.
Napięta sytuacja pomiędzy Ormianami a Azerami doprowadziła do otwartych konfliktów. Dochodziło do czystek etnicznych. Między grudniem 1987 roku a końcem 1988 roku zginęło 220 osób, zaś 1154 odniosło rany. W okresie od 1988 roku do maja 1991 roku z Górskiego Karabachu, według niepewnych danych deportowano 302 000 Ormian.
Od 30 kwietnia 1991 roku do 15 maja 1991 roku radzieckie siły bezpieczeństwa wewnętrznego oraz Oddział Mobilny Specjalnego Przeznaczenia prowadziły tak zwaną Operację Krąg. W jej wyniku doszło do fali kontroli ludności ormiańskiej, a także wbrew zapowiedziom do akcji wysiedleńczej ludności ormiańskiej. W ten sposób doszło do znacznego zbliżenia rządu Azerbejdżańskiej SRR z Moskwą.
Początek wojny
Od sierpnia 1991 roku artyleria armii azerskiej ulokowana głównie w mieści Szusza rozpoczęła ostrzał pobliskiej stolicy Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego miasta Stepanakert, znanego obecnie jako Chankendi. Oficjalnie jednak wojna rozpoczęła się wraz z ogłoszeniem przez Radę Narodową Górskiego Karbachu niepodległości Republiki Górskiego Karbachu, co nastąpiło 2 września 1991 roku.
Początkowe walki toczyli partyzanci obu stron, którzy cieszyli się poparciem rządów obu zwaśnionych państw. Obie strony wyposażone były w sprzęt produkcji radzieckiej i wspierały się najemnikami oraz ochotnikami z innych krajów. Wkrótce jednak mało skoordynowane walki przekształciły się w regularną wojnę toczoną przez azerską i ormiańską armię.
Pod koniec listopada 1991 roku władze niepodległego Azerbejdżanu zdecydowały o likwidacji Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego, a dla podkreślenia tego faktu wprowadzono blokadę gospodarcza regionu. 10 grudnia natomiast odbyło się referendum, w którym prawie 100% mieszkańców regionu odpowiedziało się za niepodległością.
Apogeum konfliktu
Konflikt pomiędzy Azerami a Ormianami nasilił się na początku 1992 roku. Na początku roku, opierając się na wynikach referendum z grudnia ogłoszono powstanie Republiki Górskiego Karabachu, składającej się z dawnego Nagorno-Karabachskiego Obwodu Autonomicznego i przylegającego do niego Rejonu Szahumian.
Walkom w Górskim Karbachu towarzyszyły praktyki ludobójcze, z którym masakra na mieszkańcach miasta Xocalı (Chodżały) pozostaje najbardziej znana. Azerskie Xocalı było ważną miejscowością pod względem strategicznym u zbiegu dróg i dysponującym jedynym lotniskiem w regionie. Dostęp do miejscowości został odcięty przez siły ormiańskie, które prowadziły ostrzał artyleryjski bronionego niewielki oddział miasteczka, w który schronienie znalazło także kilka tysięcy uciekinierów.
W nocy z 25 na 26 lutego 1992 roku kolumna uciekinierów z miasta podczas szturmu ormiańskiego została ostrzelana, w wyniku czego zginęło, w zależności od źródła, od 100 do prawie 500 cywili. Odpowiedzialnością za zbrodnie obie strony zaczęły się przerzucać. Azerowie twierdzili, że mordu dokonali Ormianie, natomiast Ormianie twierdzili, że żołnierze azerscy ostrzeliwali uciekających, co potwierdzali naoczni świadkowe, w tym dziennikarze. Być może obie strony w równym stopniu odpowiedzialne są za masakrę, ale to azerbejdżański rząd dostał doskonale narzędzie do prowadzenia walki medialnej, co skrzętnie wykorzystywał. Masakra w Xocalı stała się pretekstem do wzmożenia działań wojennych i związanych z tym sukcesów Ormian.
Po niepowodzeniach, nowo wybrane władze Azerbejdżanu przygotowały, a następnie przeprowadziły letnią kontrofensywę, w wyniku której udało się odzyskać region wokół miasta Ağdərə. Sukces pozwolił Azerom myśleć o odcięciu Górskiego Karbachu od Armenii w rejonie Laczinu. Pomimo początkowych sukcesów Ormianie wkrótce powstrzymali wysiłki Azerskie, a w październiku zatrzymali ofensywę całkowicie. Zimą kolejnego roku Ormianie przystąpili do kontrofensywy w wyniku której nie tylko odzyskali stracone obszary, ale i posunęli się dalej, zdobywając między innymi w kwietniu ważne strategicznie miasto Kəlbəcəru.
Klęski armii azerbejdżańskiej doprowadziły do upadku rządu krajowego. Nowy prezydent Azerbejdżanu doprowadził do zreformowania sił zbrojnych i wprowadzenia powszechnego poboru do wojska. Nowa armia azerska znowu przeszła do ofensywy i znowu początkowo odnosiła sukcesy. I znowu została powstrzymana a następnie zmuszona do wycofania przez siły ormiańskie wspierane materiałowo i sprzętowo przez armię rosyjską.
Zakończenie
Do końca 1993 roku powstańcy ormiańscy z Górskiego Karbachu i wspierająca ich armia Armenii zdobyli aż siedem prowincji azerskich, uzyskując przy tym połączenie lądowe z Iranem oraz Armenią właściwą. Ormianie ostatecznie zdobyli około 13% terytorium Azerbejdżanu, w tym 90% Górskiego Karbachu. Azerowie stracili w walkach 5 tys. żołnierzy, Ormianie – od 500 do 2 tys. żołnierzy (inne źródła podają, że zginęło 6 tys. Ormian i 11 tys. Azerów, odpowiednio 20 i 30 tys. odniosło rany). Wojna i zwycięstwa Ormian doprowadziły do masowego eksodusu ludności azerskiej. Szacuje się że do 800 000 Azerów opuściło region.
Wiosna 1994 roku obie zwaśnione strony przystąpiły do rokowań pokojowych. Ormianie domagali się uznania Górskiego Karbachu jako niezależnego bytu państwowego czemu sprzeciwiali się Azerowie. 9 maja 1994 roku przy mediacji Rosji, Republika Górskiego Karabachu, Azerbejdżan i Armenia podpisały w Biszkeku zawieszenie broni, co doprowadziło do wybuchu zamieszek w Azerbejdżanie.
Rozejm pomiędzy Azerbejdżanem a Armenia był systematycznie naruszany i ostatecznie doprowadził do wybuchu II wojny o Górski Karbach.
