Sztuka Górnego Śląska w XIX wieku cz. 2

Budownictwo Sakralne.

W wyniku rezolucji deputacji Rzeszy z 1803 zniesiono dotychczasowe urzędy kościelne i rozwiązano instytucje religijne w Niemczech, a w następnych latach zlikwidowano na Śląsku zakony katolickie i dokonano sekularyzacji dóbr kościelnych (¼ gruntów prowincji).

Ziemie te rozdano członkom rodu Hohenzollern i zasłużonym mężom stanu. W ten sposób na tereny Śląska, zaczęła napływać oprócz robotników i chłopów także bogatsza warstwa społeczeństwa, czyli arystokracja i protestancka warstwa kierownicza. Pierwsza połowa XIX wieku upłynęła na sporach pomiędzy zwolennikami oświecenia a ultramontanizmu, kierunku filozoficznego, postulującego za podporządkowaniem polityki lokalnych kościołów rzymskokatolickich różnych krajów decyzjom papieża. Kościół katolicki, popierany przez rezydujących we Wiedniu Habsburgów, starał się walczyć ze skutkami sekularyzacji, jednak pierwsza połowa XIX wieku upłynęła pod znakiem impasu w zakresie wznoszenia budowli sakralnych. Całkowicie inną politykę prowadziło państwo względem protestantów. W 1817 roku król Fryderyk Wilhelm III wezwał do utworzenia jednej ewangelicko – chrześcijańskiej Unii. W kolejnych latach państwo chciało uzyskać coraz większy wpływ na kościoły istniejące w jego obrębie. Dopiero za Fryderyka Wilhelma IV, który uznał samodzielność ruchu staroluterańskiego oraz nie prowadził żadnych działań wymierzonych w śląskich katolików, nastał czas spokoju, przerwany za czasów Bismarcka i jego Kulturkampfu. W 1971 roku w ministerstwie wyznań zniesiono osobny wydział katolicki i połączono go w jeden z wydziałem ewangelickim. Data ta jest przełomową, gdyż architekci projektujący kościoły w swoich deklaracjach programowych zaczęli stosować tezę o jednakowych wymaganiach liturgicznych obu wyznań. W konsekwencji doprowadziło to do wykorzystania podobnych schematów przy budowie obydwu rodzajów świątyń, katolickich i ewangelickich. Doprowadziło to do swoistego renesansu budownictwa sakralnego, które jednak nie szło w parze z polityką ministerstwa, które niechętnie udzielało zgód na budowę kościołów, szczególnie katolickich. Opór biskupa wrocławskiego Heinricha Forstera, który nie zgadzał się z polityką ministerstwa (został zdjęty z urzędu w 1875 roku), był kontynuowany, ale już w znacznie spokojniejszym tonie przez jego następcę Georga Koppa, za czasów którego powstała duża liczba wysokiej klasy kościołów. Budownictwo sakralne 2 połowy XVIII i początku XIX wieku w większości prezentuje raczej tradycyjny układy. Kościoły w pełni klasycystyczne pojawiają się dopiero wtedy, a wszystkie wcześniejsze wykazują przemieszanie cech stylowych. Klasycyzm w tej bardzo tradycyjnej architekturze to przede wszystkim uproszczenie podziałów, tryglifowe fryzy, gzymsy kostkowe i stiukowe ozdoby w rodzaju festonów lub wazonów. W pierwszej połowie XIX wieku z uwagi na działania zwolenników myśli oświeceniowej, nieliczne budowle sakralne były zazwyczaj kontynuacją nurtu barokowo – klasycystycznego, dominującego w architekturze sakralnej od końca XVIII wieku. Architektura kościołów protestanckich jest w swych najlepszych dziełach w omawianej epoce niewątpliwie bardziej postępowa od katolickiej. W latach 1765-1775 powstaje w Pokoju kościół ewangelicki tzw. Kościół im. Zofii, zaprojektowany przez Jerzego Ludwika Schirrmeistra z Wrocławia. Rzut poziomy świątyni ma kształt owalny, natomiast cztery przybudówki są kwadratowe. Przy wejściu do kościoła znajduje się wieża zakończona zegarem piaskowym i kopułą. Ołtarz zdobią obrazy malarzy Beuthesa “Ostatnia wieczerza”, “Przemienienie pańskie” oraz Ernsta “Zmartwychwstanie” i “Wniebowstąpienie”.

Do serii wybitnych realizacji protestanckiej architektury historycznej na Śląsku przyjdzie zaliczyć także neogotycki kościół w Bielsku przebudowanego przez wiedeńskiego architekta Henryka Ferslera w 1881 r. Kościół otrzymał smukłą sylwetkę, gotyckie podziały ścian oraz wytworne żebrowane sklepienia. Rozwój architektury sakralnej na Śląsku przypada na lata 1850-1914 kiedy to wybudowano prawie 400 nowych świątyń. Budowle szczególnie Schinkla były o unikatowym wówczas charakterze, gdyż architekci starali się wykreować wysokiej jakości wrażenia estetyczne, odchodząc od tradycji barokowej w stronę klasycyzmu. Budowa tak wielkiej liczby kościołów możliwa była dzięki wsparciu finansowemu możnych właścicieli przedsiębiorstw przemysłowych patronujących nowo powstałym osiedlom. Dużą rolę odegrało również zainteresowanie Fryderyka Wilhelma IV architekturą gotycką i jego rola w sprawę katedry w Kolonii. Która z kolei miała wpływ na prace wielu późniejszych architektów w tym Alexisa Langera. Przełom XIX i XX wieku to z kolei okres w którym nie dominowała jedna tendencja stylistyczna. Do projektowania kościołów zostawali zaproszeni twórcy z rożnych, często odmiennych środowisk, utrwalający w swoich pracach często indywidualny stosunek do sztuki sakralnej.

Wspólnym wyznacznikiem ówczesnych poczynań artystycznych był ogarniający całą Europę nurt historyzmu. Oznacza to programowe sięganie do wzorów dawnej sztuki, dawnych stylów pojmowanych jako równoprawne źródła inspiracji, zgodnie z duchem XIX wiecznego liberalizmu. Przejawiać się to będzie szczególnie w architekturze, która reprodukować będzie wzorce i motywy późno klasycystyczne i historyzujące wypracowane przez Karla Friedricha Schinkela – niemieckiego architekta, urbanistę, projektanta i malarza jednego z najwybitniejszych twórców klasycyzmu w Królestwie Prus.

Najważniejsze projekty Schinkla na Śląsku:

– 1819 Pomnik feldmarszałka Michaiła Kutuzowa w Bolesławcu,

– 1838–1840 Dawny kościół ewangelicki – obecnie kościół katolicki pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa w Mysłakowicach,

– 1838–1873 Pałac w Kamieńcu Ząbkowickim (zdjęcie),

– 1821 Kościół ewangelicki w Ozimku,

– 1824–1844 Kościół św. Marcina w Krzeszowicach.

Jego klarowne formy będące w opozycji do barokowych wypukłości i wklęsłości, doskonale oddawały ducha pruskiego klasycyzmu. Obok budowli klasycystycznych, Schinkel opracowywał projekty nawiązujące do gotyku – w stylu neogotyckim, wyprzedzając tym samym późniejszy nurt historyzmu. Styl Schinkla był kontynuowany przez jego uczniów Ludwiga Persiusa i Fridriecha Augusta Stülera, a ich działalność określana jest często mianem Szkoły Schinkla (niem. Schinkelschule).

Alexis Langer urodził się w Oławie w ewangelickiej rodzinie. Był przedstawicielem stylu neogotyckiego (1900–1904 – kościół św. Trójcy w Legnicy, halowy z transeptem i wieżą narożną, ciąg kamienic przy ul. Krupniczej, Włodkowica i św. Antoniego we Wrocławiu).

Na Śląsku dominowała szkoła berlińska, której głównymi przedstawicielem oprócz wyżej wymienionego Schinkla był m.in. August Soller. Nie można zapominać również o wpływach kolońskich i wiedeńskich na czele z twórczością Freidricha von Schmida, twórcy m.in. ratusza wiedeńskiego i i kościoła św. Józefa w tymże mieście.

Śląsk Austriacki.

Nie można zapominać o przekształceniach architektonicznych na Śląsku Austriackim. Był to obszar niezwykle zróżnicowany narodowościowo i konfesyjnie, a pojawienie się idei pansłowiańskich doprowadził do radykalizacji postaw mieszkańców. Obok wiodącego katolicyzmu, coraz mocniej do głosu zaczął dochodzić luteranizm (protestantyzm). Głównym odnośnikiem wielorakich nurtów artystycznych Śląska Austriackiego było środowisko wiedeńskie i w mniejszej części morawskie (Brno czy Ołomuniec). Śląsk austriacki na mocy skodyfikowanego w 1863 roku ustawodawstwa uzyskał w pewnym stopniu autonomię. Powstało społeczeństwo oparte na liberalnym mieszczaństwie i konstytucyjnym ustawodawstwie, co doprowadziło do wzrostu poziomu edukacyjnego i rozkwitu standardów życiowych i technicznego nowatorstwa. Do najprężniejszych pod względem inwestycji budowlanych ośrodków zaliczyć należy Opawę, Karniów, Cieszyn i Bielsko. Alexis Langer w Hradcu nad Morawicą zaprojektował tak zwany Czerwony Zamek, nawiązujący swym stylem do wielu źródeł. Innym reprezentacyjnym przykładem architektury na Śląsku Opawskim jest Ratusz i obecnie Muzeum Miejskie w Opawie wiedeńskiego architekta Rudolfa Srnetza.

Artykuł ukazał się również na łamach:

Historykon.pl

Copyright ©http://empiresilesia.pl

Post Author: Rulez260

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *