Wkład Polaków w rozwój socjologii. Część 1.

Polska socjologia miała niebagatelny wpływ na kształtowanie się światowego pojęcia tej nauki. Florian Znaniecki i Bronisław Malinowski, to jedynie dwóch, ale jakże znanych i poważanych polskich przedstawicieli nauk socjologicznych, znanych na całym świecie.

Początki socjologii polskiej.

Przedstawienie źródeł i początkowych dziejów polskiej myśli socjologicznej sprawia pewne trudności, ponieważ nie wiadomo, od jakich wydarzeń w kulturze intelektualnej Polski, czy też od których jej twórców należało by zacząć. Prapoczątków polskiej socjologii należy szukać w epoce Odrodzenia. Głównie w twórczości naukowej i publicystycznej Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Ten urodzony w 1503 roku pisarz polityczny mimo, że nie zasługuje na miano twórcy polskiej socjologii, to na pewno położył podwaliny pod jej ewolucję. Jego największym dziełem było „De Republica emendanda”. Był to utwór w formie osobistych refleksji na temat sytuacji politycznej, moralnej i kościelnej w ówczesnej Polsce. Kolejni twórcy pojawiają się w epoce Oświecenia (również ich nie można zaliczyć do grona twórców polskiej myśli socjologicznej) w znanych publikacjach reformatorów społecznych, czyli Hugona Kołłątaja i Stanisława Staszica. Według polskich historyków do miana twórcy polskiej socjologii, mogą pretendować trzej myśliciele z XIX wieku. Pierwszy Józef Supiński – ekonomista i socjolog który w 1860 r. wydał rozprawę „Myśl ogólna filozofii wszechświata”. Według historyków właśnie ten utwór został uznany za pierwszą naukową próbę stworzenia w Polsce systemu socjologicznego. Drugim był Władysław Pilat, który wydał „Nowy zarys socjologii”, następnie „O nowoczesnej socjologii” i „Socjologia sztuki” oraz Bolesław Limanowski, który opublikował „Marzyciele-studium socjologiczne, kwestia robotnicza”. Tak naprawdę każdego z tej trójki można nazwać „ojcem” i prekursorów polskiej socjologii. Większość pierwszych socjologów w Polsce była zwolennikami myśli pozytywistycznej, jednak oczywiście trafiali się też marksiści i anty pozytywiści. Wielu Polaków nie mając warunków do zajmowania się problematyką społeczną, z powodu parcia zaborców, emigrowało do krajów zachodnich. Należą do nich: Ludwik Gumplowicz, Kazimierz Kelles-Krauz, Bronisław Malinowski, Florian Znaniecki. Gumplowicz podczas swojego pobytu w Grazu całkowicie skupił się na pracach socjologicznych i jako pierwszy polski socjolog badał problematykę mniejszości etnicznych, przez co często posądzany był o rasizm. Z kolei Kazimierz Kelles–Krauz, jako zażarty marksista traktował ją jako system socjologiczny czerpiąc całymi garściami od Augusta Comte. Na przełomie XIX i XX w. polską socjologię w zaborach (pruskim, austriackim i rosyjskim) reprezentowali uczeni różnych specjalności i działacze rewolucyjni. Oprócz wyżej wymienionych do tego grona należą: Edward Abramowski, Stanisław Krusiński, Róża Luksemburg, Julian Marchlewski, Leon Winiarski, Leon Petrażycki.

Lata 1918-1939 były okresem uzyskania przez socjologię polską statusu dyscypliny uniwersyteckiej. Stało to się dzięki Florianowi Znanieckiemu, jednak jeszcze przed nim, w 1919r. Leon Petrażycki utworzył pierwszą katedrę socjologii na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego. W 1920r. powstała w Poznaniu katedra Socjologii i Filozofii kultury. Trzy lata później ukazywać się zaczął „Przegląd socjologiczny”, którego redaktorem był Znaniecki. W profesjonalnym kształceniu pomagali mu Czesław Znamierowski i Stefan Błachowski. Znaniecki w 1921 roku założył Instytut Socjologiczny w Poznaniu, przekształcając w niego niedawno otrzymaną katedrę. Ogromną rolę w rozwoju, propagowaniu i popularności tego przedmiotu odegrał pierwszy w Polsce podręcznik socjologii „Wstęp do socjologii” wydany w 1922r. i dwa tomy „Socjologii wychowania” wydanej w 1928-1930 r. oczywiście autorstwa Floriana Znanieckiego. W latach międzywojennych socjologia polska odnosiła największe sukcesy w polskiej humanistyce, a i na arenie światowej socjologii, pełniła niezwykle ważną rolę.

Następnym, po pionierskim Poznaniu, ważnym ośrodkiem w tym okresie była Warszawa i co z całą siłą, należy podkreślić, że funkcjonowało tu więcej ośrodków polskiej myśli socjologicznej niż w Poznaniu. Do bardziej znaczących reprezentantów należeli Ludwik Krzywicki i Stefan Czarnowski, którzy skłaniali się ku marksizmowi we wczesnym etapie twórczości. Innym prężnym ośrodkiem był również Lwów. Tutaj pod koniec ubiegłego wieku jako pierwsi rozwijali myśl socjologiczną Bolesław Limanowski i Władysław Pilat oraz Ludwik Kulczycki. Czołowym przedstawicielem był jednak historyk gospodarczy Franciszek Bujak. Profesor ten wsławił się tworzeniem grup badawczych, zajmujących się rozwiązaniem określonego problemu tematycznego lub badawczego.
Rozwój polskiej socjologii wiąże się nie tylko z funkcjonowaniem uniwersytetów, ale także z instytutami badawczymi, którymi były: Instytut Gospodarstwa Społecznego oraz Instytut Spraw Społecznych. W 1936 powołano w Warszawie dwie instytucje. Z inicjatywy Józefa Chałasińskiego utworzono Instytut Kultury i Wsi oraz Instytut Socjologii Wsi założony przez Władysława Grabowskiego. Instytut Gospodarstwa Społecznego to placówka polskiej myśli naukowo-społecznej utworzona w 1920 r. z inicjatywy jej pierwszego kierownika Włodzimierza Wakara, która od 1926 r. istniała jako samodzielna instytucja badawcza, zajmująca się rozpoznaniem głównych problemów społecznych ówczesnej Polski, takich jak przeludnienie wsi, warunki bytu ludności oraz bezrobocie w mieście i na wsi. Placówka ta istnieje do dzisiaj jako część Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.
Druga Wojna Światowa i okupacja niemiecka przerwały dynamiczny rozwój socjologii. Odrodzenie się jej powojennej odbywało się bez udziału nieżyjących już, w tym czasie, wybitnych działaczy międzywojnia.

Rozwój socjologii polskiej.

Po latach wojny, nowym i zrazem głównym ośrodkiem socjologicznym w Polsce została Łódź. W nowo otwartym uniwersytecie podejmowali pracę między innymi: Józef Chałasiński i Jan Szczepański. Na tym uniwersytecie, najwcześniej w kraju, zaczęły funkcjonować studia socjologiczne. Józef Chałasiński był wybitnym profesorem i rektorem Uniwersytetu Łódzkiego, uważano go za kontynuatora myśli socjologicznej Floriana Znanieckiego. Wprowadził metodę pamiętnikarską i autobiograficzną do badań socjologicznych, zainicjował w Polsce badania nad problematyką społeczną państw Afryki, a w połowie lat 50′ domagał się odejścia od marksistowskich metod uprawiania nauki. Następnie socjologów zaczęły kształcić uczelnie w Krakowie, Poznaniu i w Warszawie. Optymistycznie zapowiadający się rozwój socjologii przerwano na przełomie 1949/50r. Socjologia uległa likwidacji podobnie jak psychologia i niektóre kierunki humanistyczne. Spowodowane to było rosnący tarciom w Polskiej Republice Ludowej, gdzie nie na rękę ówczesnym władzom komunistycznym był rozwój nauk społecznych i w dodatku nie do pogodzenia były one z filozofią marksistowsko-leninowską. W 1956 r. w wyniku zmian popaździernikowych, gdy Chruszczow ogłosił koniec kultu jednostki, a w Polsce zaczęła się tak zwana odwilż gomułkowska przywrócono socjologię jako kierunek studiów. Od tego okresu zaczęła się niezwykła popularność tej dyscypliny nauk społecznych w Polsce i jej szybki rozwój w oparciu o kontakty z zachodem. Ciągle jednak pisma naukowe, konferencje i debaty podlegały ścisłej cenzurze. Socjologowie polscy starali się utrzymywać możliwie szerokie kontakty międzynarodowe. W latach 60′ socjologowie nasilili współpracę z rosyjskimi. Z naukowcami zagranicznymi mimo zimnej wojny, również mieli dobre kontakty, a umożliwiały je między innymi Fundacja Forda i Fundacja Fulbrighta, a także American Council of Learned Societies, dzięki którym dziesiątki socjologów odbyły staż w USA. Do najistotniejszych postaci tego okresu w polskiej socjologii należy zaliczyć Stanisława Ossowskiego oraz jego żonę Marię. Tutaj należy podkreślić znaczenie polskiej socjologi i ludzi nią się zajmujących w działalność opozycji politycznej przeciwko władzom Polskiej Republiki Ludowej, a później duże zaangażowanie w projekty reform lat osiemdziesiątych. Socjologia z samej swojej definicji nie mogła być przedmiotem ideologicznej indoktrynacji, wszak społeczeństwo nie jest monolityczną bryłą, która nie podlega jakiejkolwiek ewolucji. Tymczasem doktryna marksizmu-leninizmu podejmowała próby wykazania, iż jest ona ostatecznym stadium rozwoju nauk społecznych, powstaniem społeczeństwa bezklasowego.
Na początku 1985 r. polskie środowisko socjologiczne liczyło około 2500 zatrudnionych w kluczowych zakładach przemysłowych, uczelniach, instytutach naukowo-badawczych, administracji państwowej. W schyłkowym okresie PRL przed socjologią polską pojawił się w sposób spektakularny jako temat badawczy problem władzy i opozycji. Istniał on oczywiście już wcześniej, ale stanowił tabu, należał do strefy nie penetrowanej bez oficjalnego przyzwolenia i omijanej przez zainteresowanych nią badaczy, zdających sobie sprawę z ograniczeń poznawczych. Bariery te zostały spontanicznie przekroczone w latach 1980-1981 przez socjologów w niektórych ośrodkach, a zwłaszcza w Gdańsku, gdzie zogniskowało się centrum ruchu społecznego o opozycyjnym charakterze. Miało ono wpływ na bieg wydarzeń w skali kraju aż do przemiany ustrojowej w 1989 r., zaistniałej w wyniku porozumień okrągłego stołu i wyborów parlamentarnych.

Bibliografia:
1. Dulczewski Z., Florian Znaniecki. Życie i dzieło, Poznań 1984.
2. Kurczewska J., Naród w socjologii i ideologii polskiej, Warszawa 1979.
3. Leszczyna H., Petrażycki, Warszawa 1974.
4. Mucha J., Socjologia Polska w latach 1990-2000, [w:] Przegląd Socjologiczny, L/1/2001.
5. Podgórecki A., Społeczeństwo polskie, tłum. Zbigniew Pucek, Rzeszów 1995.
6. Sowa K. Z., Socjologia polska w powojennym czterdziestoleciu,  bmw 1992.
7. Szacki J., Sto lat socjologii polskiej od Supińskiego do Szczepańskiego, wybór tekstów pod redakcją, Warszawa 1995.
8. Young M. W., Bronisław Malinowski: Odyseja antropologa 1884-1920, bmw 2008.

Copyright ©http://empiresilesia.c0.pl

Post Author: Rulez260

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *